Làn sóng rời bỏ 'bát cơm sắt' tại Trung Quốc: Tự do hay sự sinh tồn?

Làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” tại Trung Quốc đang tạo ra một cuộc chuyển dịch lao động khổng lồ khi hàng triệu người trẻ chọn làm việc tự do thay vì sự ổn định.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu, một cử nhân điều dưỡng 25 tuổi, không còn mặc áo blouse trắng mà đang tất bật làm “hộ tống y tế” là minh chứng rõ nét nhất. Thay vì bó buộc trong giờ hành chính của một cơ sở y tế, cô sử dụng nền tảng số để giúp bệnh nhân làm thủ tục, xếp hàng, thu về khoảng 6.000-8.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Với Zhao, sự bất định của nghề tự do là cái giá xứng đáng để đổi lấy quyền làm chủ thời gian.

Cuộc xoay trục lịch sử của 247 triệu lao động

Dữ liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một bức tranh kinh tế đầy biến động: có khoảng 247 triệu người Trung Quốc đang làm việc theo mô hình linh hoạt (gig economy), chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động. So với con số 200 triệu người vào năm 2021, sự gia tăng này là một cú nhảy vọt về mặt cấu trúc xã hội. Đáng chú ý, nhóm thanh niên dưới 24 tuổi đang chiếm ưu thế tuyệt đối trong lực lượng lao động trên các nền tảng số.

Sự thay đổi này đánh dấu sự sụp đổ của lý tưởng “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế trọn đời vốn được coi là chuẩn mực của sự thành đạt. Có hai nguyên nhân chính thúc đẩy làn sóng này:

• Áp lực cạnh tranh cực đoan: Số lượng sinh viên tốt nghiệp mỗi năm liên tục lập kỷ lục, khiến cuộc đua vào các văn phòng truyền thống trở nên vô vọng đối với nhiều người.
• Sự kiệt sức vì văn hóa làm việc: Mô hình “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần) đã vắt kiệt sức lao động, khiến giới trẻ tìm cách thoát ly để bảo vệ sức khỏe tinh thần.

Nền kinh tế gig hiện nay chia thành hai thái cực rõ rệt. Một bên là lao động chân tay như tài xế công nghệ, giao hàng hay hộ tống y tế. Bên còn lại là nhóm lao động tri thức cao hoạt động “trên mây” như lập trình viên AI, sáng tạo nội dung hay thiết kế từ xa. Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, đã rời bỏ tập đoàn lớn để phát triển AI độc lập với thu nhập lên tới 500.000 nhân dân tệ/năm, minh chứng cho việc làm tự do có thể mang lại sự thịnh vượng nếu sở hữu kỹ năng hiếm.

Nền kinh tế “làm mọi thứ” và thực tế nghiệt ngã

Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của sự tự do là một thực tế đầy rẫy rủi ro. Khi tăng trưởng kinh tế vĩ mô chậm lại, làm việc tự do không còn là lựa chọn mang tính phong cách sống, mà trở thành một “lưới an sinh bất đắc dĩ” để sinh tồn.

Trên các nền tảng như Xianyu (Alibaba), một thị trường lao động siêu nhỏ đang hình thành, nơi người ta rao bán mọi thứ từ dịch vụ dắt chó đi dạo, đổ rác hộ đến cả việc “trò chuyện đêm khuya”. Điều đáng báo động là ngay cả những ngành nghề danh giá như y bác sĩ cũng bị ảnh hưởng. Theo South China Morning Post, thu nhập của nhiều bác sĩ đã giảm từ 30-40%, buộc họ phải làm thêm nghề giao đồ ăn sau giờ trực để chi trả các khoản nợ thế chấp.

Số liệu khảo sát năm 2025 cho thấy một mảng tối đáng sợ: gần 80% lao động nền tảng kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ/tháng. Để duy trì mức thu nhập này, họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong khi bị các thuật toán ép giá đơn hàng xuống mức tối thiểu.

Giải quyết “vùng xám” pháp lý và phản ứng từ chính phủ

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt các phúc lợi cơ bản: không hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu và không trợ cấp thất nghiệp. Người lao động đang phải tự gánh chịu toàn bộ rủi ro vận hành. Li Shuai, một nhà sản xuất video, phải tự trích ra 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng để đóng các loại bảo hiểm tự nguyện – một khoản chi phí không hề nhỏ đối với lao động tự do.

Trước tình hình này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu can thiệp bằng kế hoạch 12 điểm nhằm bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các biện pháp trọng tâm bao gồm:

• Kiểm soát thuật toán: Yêu cầu các nền tảng phải minh bạch hóa cách phân bổ công việc, tránh việc dùng thuật toán để thao túng và ép giá lao động.
• Công bằng thu nhập: Thiết lập các tiêu chuẩn trả lương tối thiểu cho lao động nền tảng.
• Gỡ bỏ rào cản hành chính: Tách rời quyền lợi bảo hiểm y tế và lương hưu khỏi hệ thống hộ khẩu để người lao động di động dễ dàng tiếp cận phúc lợi.

Sự trỗi dậy của kinh tế gig cho thấy một sự thật mới: làm việc tự do không còn là câu chuyện của sự lựa chọn giữa “tự do hay ổn định”, mà là cuộc chiến giữa “có việc hay không có việc”. Khi bát cơm sắt dần biến mất, xã hội cần những cấu trúc an sinh mới linh hoạt hơn để bảo vệ con người trong một thế giới đầy biến động.

Bạn nghĩ sao về xu hướng này? Liệu làm việc tự do có phải là tương lai bền vững cho thế hệ trẻ hay chỉ là một giải pháp tạm thời cho sự bấp bênh của kinh tế? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn bên dưới nhé!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao lao động Trung Quốc lại rời bỏ các công việc ổn định?Do áp lực cạnh tranh việc làm quá lớn, sự mệt mỏi với văn hóa làm việc 996 và mong muốn có quyền chủ động về thời gian trong nền kinh tế số.

Nền kinh tế gig tại Trung Quốc có rủi ro gì lớn nhất?Rủi ro lớn nhất là thiếu hụt các chế độ an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu và không có hợp đồng lao động chính thức để bảo vệ quyền lợi.

Chính phủ Trung Quốc đã có biện pháp gì để hỗ trợ lao động tự do?Chính phủ đã công bố kế hoạch bảo vệ lao động thời vụ, tập trung vào việc minh bạch hóa thuật toán nền tảng, đảm bảo lương công bằng và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu trong bảo hiểm.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao lao động Trung Quốc lại rời bỏ các công việc ổn định?

Do áp lực cạnh tranh việc làm quá lớn, sự mệt mỏi với văn hóa làm việc 996 và mong muốn có quyền chủ động về thời gian trong nền kinh tế số.

Nền kinh tế gig tại Trung Quốc có rủi ro gì lớn nhất?

Rủi ro lớn nhất là thiếu hụt các chế độ an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu và không có hợp đồng lao động chính thức để bảo vệ quyền lợi.

Chính phủ Trung Quốc đã có biện pháp gì để hỗ trợ lao động tự do?

Chính phủ đã công bố kế hoạch bảo vệ lao động thời vụ, tập trung vào việc minh bạch hóa thuật toán nền tảng, đảm bảo lương công bằng và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu trong bảo hiểm.