Nút thắt hạt nhân: Tại sao đàm phán Mỹ - Iran mãi rơi vào bế tắc?

Cuộc đàm phán hạt nhân Mỹ - Iran hiện đang rơi vào bế tắc nghiêm trọng khi những yêu cầu khắt khe từ Washington xung đột trực tiếp với lằn ranh đỏ về chủ quyền của Tehran.

Những nỗ lực ngoại giao gần đây tại Pakistan đã khép lại mà không đạt được bất kỳ thỏa thuận mang tính đột phá nào nhằm chấm dứt xung đột. Tâm điểm của sự đổ vỡ một lần nữa nằm ở chương trình hạt nhân của Iran - một vấn đề không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn là cuộc đối đầu về quyền lực và uy tín chính trị giữa hai cường quốc.

Cuộc mặc cả về thời gian: 20 năm đối đầu 5 năm

Theo phân tích từ chuyên gia Priyanka Shankar của Al Jazeera, mâu thuẫn hiện tại hiện hữu rõ nét trong con số. Phía Mỹ đưa ra yêu cầu Iran phải đình chỉ hoàn toàn chương trình làm giàu uranium trong vòng 20 năm để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế nghiệt ngã. Ngược lại, Tehran chỉ chấp nhận một khoảng thời gian tạm dừng tối đa là 5 năm.

Sự chênh lệch về thời hạn này không đơn thuần là con số, mà là một ván bài chiến lược. Đối với Washington, một khoảng thời gian dài sẽ khiến việc tái khởi động quy trình hạt nhân của Iran trở nên khó khăn hơn, gần như triệt tiêu khả năng phát triển vũ khí trong ngắn và trung hạn. Trong khi đó, Iran coi việc đình chỉ quá lâu là sự đầu hàng về mặt chiến lược.

Bài toán Uranium: Ranh giới mong manh giữa năng lượng và vũ khí

Để hiểu tại sao Mỹ lại lo ngại đến vậy, cần nhìn vào các số liệu kỹ thuật. Uranium khi được làm giàu sẽ trở thành nhiên liệu cho lò phản ứng, nhưng nếu đạt đến ngưỡng tinh khiết cao, nó sẽ trở thành nguyên liệu chế tạo bom nguyên tử.

• Trữ lượng hiện tại: Iran đang nắm giữ khoảng 440 kg uranium làm giàu ở mức 60%.
• Ngưỡng nguy hiểm: Chỉ cần nâng mức làm giàu từ 60% lên 90% là có thể chế tạo vũ khí hạt nhân.
• Khả năng sản xuất: Rafael Grossi, người đứng đầu IAEA, nhận định số lượng uranium hiện có đủ để sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân.

Những “pháo đài” hạt nhân dưới lòng đất

Số uranium này được cho là lưu trữ tại ba cơ sở chiến lược: Isfahan, Natanz và Fordow. Đáng chú ý, các cơ sở Natanz và Fordow đã chịu hư hại nặng nề sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào tháng ⁶⁄₂₀₂₅. Hiện nay, một dấu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ: Liệu các kho dự trữ chiến lược có bị chôn vùi dưới đống đổ nát hay vẫn còn khả năng vận hành?

Từ JCPOA đến chiến lược “áp lực tối đa” của Donald Trump

Lịch sử đàm phán giữa hai bên là một chu kỳ của hy vọng và đổ vỡ. Năm 2015, thỏa thuận JCPOA dưới thời Barack Obama từng tạo ra một lối thoát khi Iran chấp nhận thu hẹp chương trình hạt nhân để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt. Tuy nhiên, năm 2018, Tổng thống Donald Trump đã xé bỏ hiệp ước này, gọi đó là một thỏa thuận “một chiều”.

Trong nhiệm kỳ hiện tại, ông Trump tiếp tục theo đuổi chiến lược áp lực tối đa. Ông không hài lòng với đề xuất tạm dừng 20 năm của Phó Tổng thống JD Vance, vì mục tiêu cuối cùng của ông là: Iran không bao giờ được phép có khả năng sản xuất vũ khí hạt nhân.

Ông Trump tin rằng việc phong tỏa các cảng biển và gia tăng sức ép quân sự sẽ buộc Tehran phải nhượng bộ. Tuy nhiên, góc nhìn này bị nhiều chuyên gia nghi ngờ. Christine Wormuth, đứng đầu Tổ chức Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân, cảnh báo rằng áp lực quá mức có thể phản tác dụng, khiến giới lãnh đạo Iran cảm thấy việc chế tạo bom là cách duy nhất để đảm bảo sinh tồn.

Kết luận: Ván bài chính trị không có người thắng tuyệt đối

Cuộc tranh cãi về thời hạn đình chỉ làm giàu uranium thực chất là một cuộc mặc cả chính trị. Đối với Donald Trump, một cam kết dài hạn từ Iran sẽ là minh chứng cho chiến thắng rực rỡ của ông trong cuộc xung đột. Đối với Iran, việc giữ lại quyền làm giàu uranium là biểu tượng của lòng tự tôn dân tộc và quyền lợi chính đáng theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).

Insight chuyên gia: Khi cả hai bên đều coi yêu cầu của mình là “lằn ranh đỏ”, cuộc đàm phán dễ dàng trở thành một trò chơi có tổng bằng không (zero-sum game). Nếu không có một cơ chế bảo chứng quốc tế mới hoặc một sự thay đổi căn bản trong tư duy chiến lược, thế giới sẽ tiếp tục chứng kiến một vòng lặp: Trừng phạt \(rightarrow\) Đàm phán \(rightarrow\) Đổ vỡ \(rightarrow\) Leo thang quân sự.

Theo bạn, liệu áp lực kinh tế và quân sự có thể buộc một quốc gia từ bỏ vũ khí chiến lược, hay điều đó chỉ thúc đẩy họ tiến nhanh hơn đến mục tiêu hạt nhân? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận.